Có một điều thật ngẫu nhiên, như một nhân duyên, thời điểm Tập san Pháp chế xã hội chủ nghĩa chuyển thành Tạp chí Pháp chế xã hội chủ nghĩa phát hành rộng rãi trong bạn đọc cả nước, cũng là thời điểm Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987 được ban hành. Đây được coi là một trong những dấu mốc quan trọng trong lịch sử phát triển nghề luật sư ở Việt Nam. Tôi không có điều kiện thống kê, nhưng có lẽ một trong những đề tài, vấn đề được Ban Biên tập qua các thời kỳ lịch sử của Tạp chí đều rất quan tâm, chỉ đạo phóng viên, biên tập viên chủ động đặt bài với các chuyên gia, các luật sư để viết tin, bài là thực tiễn hoạt động của giới luật sư, những khó khăn, trở ngại hay niềm vui, hạnh phúc trong quá trình hành nghề khi trợ giúp được cho những hoàn cảnh người dân yếu thế, nghèo khó không may bị vướng vào vòng lao lý.
Là một trong những người khai sinh ra Bản tin Tư pháp của Sở Tư pháp từ năm 1982 (tiền thân của Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh hiện nay), sau thời gian tại ngũ trong quân đội, xuất ngũ làm việc tại Tổng Công ty xuất nhập khẩu và tổng hợp TP. Hồ Chí Minh (Imexco), cuối năm 1989, tôi đã quay trở lại làm Ủy viên biên tập, Trưởng Ban Chính trị - Xã hội của Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh. Vừa làm báo, vừa hành nghề luật sư, nên tôi có điều kiện cộng tác nhiều hơn với Tạp chí, chia sẻ những tâm tư, nguyện vọng của một luật sư đang hành nghề trong bối cảnh còn rất nhiều khó khăn.
Mặc dù nghề luật sư cách mạng có lịch sử hình thành từ Sắc lệnh số 46/SL ngày 10/10/1945, nhưng thật sự sau khi Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987 được ban hành, với tư cách là cơ quan ngôn luận của Bộ Tư pháp, Tạp chí đã có nhiều bài viết nêu quan điểm ủng hộ vị thế luật sư như một chủ thể tư pháp độc lập, đấu tranh cho việc hiện thực hóa chủ trương đảm bảo tranh tụng dân chủ tại phiên tòa. Là diễn đàn trao đổi về khoa học pháp lý, thông tin nghiệp vụ thực tiễn hoạt động xây dựng, thực hiện pháp luật và công tác tư pháp, một đối tượng quan trọng mà Tạp chí hướng đến phục vụ là đội ngũ luật sư. Trong số nhiều bài viết, tôi mới chỉ tìm lại được những bài viết mà tôi là tác giả như: “Luật sư - một nghề khó khăn” (Số 01/1999), “Nỗi lòng người trong cuộc” (Số 32 trang, tháng 9/2004), “Tiếng còi hụ giữa ngày thường” (Số 3/2005), “Một số suy nghĩ về việc chọn ngày 10/10 hàng năm làm Ngày Luật sư Việt Nam” (Số 8/2005), “Tạm giam người bị bệnh tim, những người cơ cảnh, bần hàn” (Số 10/2007), “25 năm ấy biết bao nhiêu tình” (Số 12/2007)…
Liên quan đến công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, Tạp chí đã dành nhiều tâm huyết và công sức để tổ chức biên tập, in ấn và phát hành với nhiều bài viết nghiên cứu có hàm lượng khoa học và giá trị thực tiễn to lớn sau khi Pháp lệnh Luật sư năm 2001 ra đời, thể hiện qua chuyên đề có tên: “Chuyên đề Luật sư và Nghề Luật sư” (năm 2001). Đến năm 2008, chuẩn bị cho các bước tiến hành Đại hội Đại biểu Luật sư toàn quốc (nhiệm kỳ thứ nhất), Tạp chí lại xuất bản chuyên đề “Tổ chức và hoạt động luật sư”, trong đó, tôi có viết bài nghiên cứu “Bước chuyển lịch sử trong nhận thức và quản lý nghề nghiệp luật sư”. Số chuyên đề này được giới luật sư và những người hành nghề luật rất quan tâm.
Không chỉ ở góc độ báo chí, các phóng viên, sau này trở thành những nhà báo tên tuổi như Phùng Ngọc Đức, Đặng Vũ Huân (Tổng biên tập hiện nay) đã song hành cùng bản thân tôi và nhiều luật sư khác, góp phần giải oan cho nhiều số phận, khắc họa hình ảnh luật sư xả thân vì công lý trên những nẻo đường tố tụng. Điển hình như vụ án Vũ Hùng Lượng ở Khánh Hòa được đình chỉ vụ án do không phạm tội (sau khi đã bị Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tuyên án 10 năm tù). Anh Vũ Hùng Lượng sau đó chuyển sang hành nghề nhà báo pháp luật, tiếp tục dấn thân cho cuộc đấu tranh vì sự thật, lẽ phải, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ thể trong xã hội.
Tôi vẫn nhớ như in hình ảnh khuôn mặt rất gần gũi và thân thương, đôi mắt bị cận nặng phải đeo kính dầy của ông Lê Sỹ - Tổng biên tập đầu tiên của Tạp chí. Mỗi lần vào TP. Hồ Chí Minh công tác, ông đều cố gắng thu xếp thời gian cho tôi được gặp và tâm sự về những trải nghiệm, khó khăn trong hành nghề báo chí, động viên tôi cộng tác viết bài cho Tạp chí. Đến thời ông Nguyễn Văn Thảo, vừa làm Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, vừa kiêm nhiệm Tổng biên tập Tạp chí, ông được đánh giá là nhà nghiên cứu khoa học pháp lý khá sâu sắc và mẫn cán, song ông lại có tư duy năng động của một người làm báo hiện đại. Chính ông là người đã dìu dắt và rèn giũa lớp biên tập viên, phóng viên đầy nhiệt huyết, giỏi nghề như: Trần Nho Thìn, Phan Thị Tuyết Mai, Lê Thu Hương, Phùng Ngọc Đức, Đặng Vũ Huân... Chưa hết, hai Tổng biên tập kế tiếp là anh Nguyễn Tất Viễn và anh Nguyễn Văn Tuân là các nhà khoa học pháp lý hàng đầu lại là những người thầy ở trong Hội đồng bảo vệ luận án tiến sĩ cấp Nhà nước của tôi vào năm 2003. Tôi vẫn còn lưu giữ trong tim mình tình cảm ấm áp của những người thầy, người anh, người bạn gần gũi, thân thiện và chân thành đã thật sự nâng đỡ cho tôi trong bước đường hành nghề của mình.
Một chi tiết có ý nghĩa rất quan trọng là trong nhiều dịp phát biểu tại các diễn đàn hội thảo khoa học, dựa vào kết quả nghiên cứu của bản thân về bối cảnh và những yếu tố tác động đến việc Bác Hồ ký Sắc lệnh số 46/SL ngày 10/10/1945, tôi đã chính thức viết bài “Một số suy nghĩ về việc chọn ngày 10/10 làm Ngày Luật sư Việt Nam” đăng trên Tạp chí số 8 (161) năm 2005. Phải mất gần 08 năm sau, Thủ tướng Chính phủ đã xem xét và ban hành Quyết định số 149/QĐ-TTg ngày 14/01/2013 về việc công nhận ngày 10/10 hàng năm là Ngày Truyền thống Luật sư Việt Nam. Đây không chỉ thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với giới luật sư, mà còn là dấu mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của đội ngũ luật sư và nghề luật sư ở Việt Nam.
Bốn mươi năm - một chặng đường mà Tạp chí Dân chủ và Pháp luật đã đi qua. Đối với con người, họ bước vào ngưỡng “tứ thập nhi bất hoặc”, đã đủ để hiểu mọi chuyện của cuộc đời. Còn đối với Tạp chí, có lẽ đây là độ tuổi vừa đủ chín để khai mở, thăng hoa những giá trị tư tưởng về quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, gây dựng nền dân chủ, nơi công lý và sự bảo đảm, tôn trọng quyền con người là đích đến của toàn bộ hệ thống tư pháp nước nhà. Với tư cách là một luật sư được trưởng thành song hành cùng từng bước đi của Tạp chí, tôi có đủ tự tin để khẳng định rằng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật đã có những đóng góp to lớn vào sự phát triển nghề luật sư ở Việt Nam.
Nhân dịp kỷ niệm đầy ý nghĩa này, tôi xin kính chúc Ban Biên tập, tập thể cán bộ, biên tập viên của Tạp chí Dân chủ và Pháp luật nhiều sức khỏe, may mắn, hạnh phúc và gặt hái được nhiều thành công trên chặng đường phía trước, trở thành người bạn thân thiết, gần gũi của bạn đọc trong các cơ quan tư pháp cả nước và của giới luật sư Việt Nam.
TP. Hồ Chí Minh, tháng 12/2017
Luật sư, Tiến sĩ Phan Trung Hoài
Ủy viên Đảng Đoàn, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam