Từ trước tới nay, trong xã hội Việt Nam đã tồn tại một số định chế hòa giải có truyền thống lâu đời như hòa giải ở cơ sở, hòa giải ở làng xã theo hương ước, luật tục, hòa giải trong tố tụng dân sự. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, ngoài định chế hòa giải cơ sở, cần có những chế định hòa giải khác phù hợp như hòa giải thương mại, hòa giải trong các lĩnh vực khác như hành chính, hình sự, môi trường... Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh tế thị trường cũng phát sinh nhiều vấn đề cần giải quyết như ô nhiễm môi trường, tranh chấp dân sự, kinh tế, nhất là tranh chấp có yếu tố nước ngoài ngày càng đa dạng và phức tạp đòi hỏi phải có một hệ thống giải quyết tranh chấp đủ năng lực để xử lý, vừa góp phần tích cực đảm bảo trật tự xã hội, vừa thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, trong đó chế định hòa giải giữ vai trò rất quan trọng. Ngoài ra, quá trình hội nhập quốc tế cũng đòi hỏi sớm hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại cho phù hợp hơn với các chuẩn mực quốc tế. Do vậy, việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp bằng hòa giải (giải pháp thay thế) là một nhu cầu tất yếu khách quan.